МӘМҮНДЕР ДӘУІРІНДЕГІ СОЛТҮСТІК ТҮРКІМЕНСТАН ЕСКЕРТКІШТЕРІ ОРТА АЗИЯНЫҢ ЖАЛПЫ ТАРИХИ-МӘДЕНИ МҰРАСЫ КОНТЕКСТІНДЕ
##plugins.pubIds.doi.readerDisplayName##:
https://doi.org/10.59103/muzkz.2026.13.03Түйінді сөздер:
Көне Үргеніш, Мәмүндер дәуірі, хорезмдік сәулет мектебі, Мәмүн академиясы, Құтлық Темір мұнарасы, Мәмүн мұнарасы, сейсмикалық төзімді құрылыс, археологиялық мұра, Солтүстік ТүркіменстанАннотация
Аңдатпа. Мақала Солтүстік Түрікменстанның мәдени және ғылыми дамуы контекстіндегі Мәмүндер дәуіріндегі Көне Үргеніштің сәулет мұрасын кешенді зерттеуге арналған. Зерттеу мәселесі екі негізгі нысанның - Үлкен және Кіші мұнаралардың атрибуциясы мен функционалдық мақсаты болып табылады. Хорезм экспедициясының археологиялық есептері мен XIX-XX ғасырлардағы зерттеушілердің (А. Кун, Г. Лансделл, В. Успенский) жазбаларын синтездеу негізінде бұл құрылыстардың өмір сүруінің тарихи динамикасы қайта жаңғыртылды. Зерттеу жұмысында Мәмүн академиясының зияткерлік ресурсы бірегей инженерлік шешімдерді жасаудың негізі болғаны дәлелденген. Он алты қырлы жұлдыз жоспарына негізделген Үлкен мұнараның конструктивті ерекшеліктерін талдау жобаға көрнекті ғалымдар - Бируни мен Ибн Ирактың қатысқанын растайды. Нысанның конустық пішіні мен конструкцияның динамикалық қасиеттерінің арқасында 6 балдық жүктемелер кезінде тұрақтылықты сақтаған сейсмикалық төзімділігіне ерекше назар аударылған. Зерттеу мұнаралардың астананы Үстірт үстіртіндегі сигналдық мұнаралармен байланыстыратын Хорезмнің қорғаныс және навигациялық жүйесінің тораптық элементтері ретіндегі стратегиялық рөлін айқындайды. Бұл нысандардың таза діни мақсатынан тыс ақпараттық өзек және құрлық маяк қызметін атқарғаны дәлелденді. Жұмыс нәтижелері 1895 жылы Кіші мұнараның қирау хронологиясын нақтылауды және «екі қабатты» экспозициялық құрылымды жасау бойынша заманауи реставрациялық әдістерді бағалауды қамтиды. Көне Үргеніш ескерткіштері Мәмүндер дәуіріндегі іргелі ғылым мен қолданбалы өнер синтезінің материалдық көрінісі болып табылады деген қорытынды жасалды.
